Zorbalık gördüğüm için ağır bir depresyonla geçen lise yıllarımda, %100 Düşünce Gücü isimli kitap beni kişisel gelişim sektörüyle tanıştırdı. O kitap, hayatımı baştan sona değiştirmişti… Şaka şaka; ben kitabın hayatımı değiştireceğine çok inanmıştım ama zerre kadar etkisi olmadı. Bugün görsem kapağına bile bakmam kitabın.
Liseden sonra üniversite yıllarım da çok satan zayıf kişisel gelişim kitaplarıyla geçti. O yıllarda zorbalık yoktu ama yalnızlık vardı; kitap sayfalarından edindiğim müthiş taktikler ve “kurşungeçirmez” tekniklerle kendimi geliştirmeye çalıştım. Elbette yine hiçbir şey değişmedi, kişiselim gelişmedi.
Ama bütün o düşük kaliteli kitaplar, doğrudan olmasa da dolaylı olarak gelişimime katkı sağladı. Çünkü bazen doğruya ulaşmak için yanlıştan başlamak gerekir. Okuduğum bütün o yanlış kitaplar, bugün geldiğim doğru yolun başındaydı ve böyle olduğu için mutluyum. Bu yazıda da bu yanlışların içinden—aman—üzerinden geçip, bulduğum doğru yolu anlatacağım.
Kişisel gelişim sektörünün temel problemi
Hayatı tam anlamıyla kontrol etmek ne kadar mümkündür? Böyle sorunca, “tam anlamıyla” kelimelerini vurgulayınca sorunun cevabı daha bariz görünüyor ama kişisel gelişim sektörü bize yanlış cevabı verir: “Evet, hayatı tam anlamıyla kontrol edebilirsin!” mesajı boş bir vaat içerir ama gerek sosyal kanıt etkisi (kitabın çok satması, videonun çok izlenmesi gibi), gerekse bizim bu vaade maruz kaldığımız an içinde bulunduğumuz duygu durumu (çaresizlik, yalnızlık, başarısızlık, bunalım vb.) bizi etkiler ve boş vaatlere ikna olmaya daha meyilli oluruz.
Zayıf kişisel gelişim kitaplarının, videolarının, eğitimlerinin ortak noktası, herkese tek bir reçete sunmalarıdır. Temel problem budur. 16 yaşında bir ergen oğlanla 47 yaşında bir iş kadını, “30 günde hayatınızı değiştirin” konulu bir kitapta aynı mesajları okur. 22 yaşındaki kasiyer kızla 67 yaşındaki emekli muhasebeci amca “12 adımda özgüven sahibi olun” başlıklı bir videoda aynı adımların anlatımını izler.
İngilizcede “one size fits all” kalıbı vardır, bire bir çevirisi “herkese uyan tek beden” ama ben “standart beden” diyeceğim. Aşağıda bu standart beden tavsiyelere birkaç örnek bırakıyorum, istediğiniz maddeden başlayabilirsiniz uyuz olmaya:
- “Yeterince istersen, bu dünyada başaramayacağın hiçbir şey yoktur!”
- “Her sabah 5’te kalkmak zorundasın!”
- “Pozitif olmazsan davar olursun.”
- “Yaşamın sırrı evrene doğru mesajları göndermektir. O değil de, pro max secret daha da büyük, daha da önemli; üstelik kısa bir süreliğine 299 dolar yerine 47 dolar!”
Cümleleri cımbızladığımı ve karikatürize ettiğimi kabul ediyorum ama bu, sektörün herkese (veya hitap ettiği kitledeki tüm insanlara) tek bir çözüm önermeye çalıştığı gerçeğini değiştirmiyor. Bir standart beden tavsiye de ben vereyim: Bir kişisel gelişim kitabının sayfalarını şöyle bi’ karıştırdığınızda hep aynı reçeteyi dayattığını fark ederseniz, o kitabı almayın (aldıysanız da atın gitsin).
Sektörün öncelikli amacı
“14 yıl önce arabamda yaşıyor, çöp kutularından besleniyordum. Bugün size bu kitabı 47 odalı malikânemden yazıyorum ve birazdan helikopterime atlayıp, manken sevgilimle akşam yemeğine çıkacağım.” — Zottirik Sırlar (Zorty Zortsman)
Yukarıdakine benzer bir önsözü olan bir kitap okuduğumu hatırlıyorum. O zaman da “vaaoov” dememiştim ama bugün, adını hatırlayamadığım bu zottirik yazarın asıl amacının zenginliğiyle övünmek olmadığını da anlayabiliyorum. Yazarın amacı sizi, kitap boyunca anlatılan harikulade yöntemler ve kolay uygulanabilir ipuçlarıyla malikâne ve helikopter alabileceğinize ikna etmek.
Kişisel gelişim sektörünün birincil amacının sizin gelişme ümidiniz üzerinden para kazanmak olduğunu unutmayın. En dandik Instagram reel’ından en kaliteli kitaba kadar bütün sektör sizin önce ilginizi, umudunuzu ve paranızı istiyor. (Sizden para istemeyen, size bir şey satmaya çalışmayan azınlığın da sizin görüntüleme ve tıklamalarınız üzerinden yine para kazandığını unutmayın.) Sizin tekâmülünüz onların hedef kitlesini küçülteceği için, parasına bakan hiçbir kişisel gelişimci sizin gelişmenizi istemez.
Standart beden tavsiyelerin bu kadar yaygınlaşması da aynı amaca hizmet ediyor bu arada. Herkesi aynı tavsiyelerle geliştirmeye çalışmak, tavsiyelerin tuttuğu küçük kitlelerdeki insanları birbirine benzetmek gibi çirkin bir sonuç da doğuruyor. Toplumun birbirine benzer görüşleri, zevkleri, alışkanlıkları olması hem devletlerin hem de kapitalistlerin, diğer bir deyişle “düzenin” işine geliyor. Bir noktadan sonra tek tipleşme öyle bir noktaya geliyor ki, düzenin istediği normallerin dışına çıkanlar “garip” veya “anormal” kişilikler olarak dışlanıyor. Unutmayın, düzenin işlemesi için herkes üretken ve verimli ve disiplinli ve başarılı olmak zorunda.
Başarısızlık hissiyle körüklenen depresyon gibi minik bir yan etki
Üretken, verimli, disiplinli ve başarılı olamadığınızı en son kaç saat önce düşündünüz? “Saat” diyorum çünkü sosyal medyaya ve/veya popüler kültüre aşinaysanız her gün, hadi abarttım diyelim, her hafta sizi yetersiz hissettiren bir tür içerik tüketiyorsunuz. Dizilerdeki aşırı iyi giyimli ve mükemmel makyajlı erkek ve kadınlar da, sabahın 4’ünde kalkıp yüzünü buz dolu kovaya daldırdıktan sonra meditasyonunu ve sporunu yapıp duşunu da aldıktan sonra saat 6 gibi milyar dolar cirolu şirketini yönetmeye giden tech bro’muz da aynı amaca hizmet ediyor. (Günde 16 saat yoga yapan 60 yaşındaki genç ablalar, bir sırt çantası ve Patreon gelirleriyle dünyayı gezen özgür ruhlar ve Bediüzzaman Tony Stark Hocaefendi Hazretleri de aynı kümede bu arada.)
Vallahi de billahi de komplo teorisi değil bunlar: Eğlence sektörünün tamamına yakını, sosyal medyada gözümüze sokulan içeriklerin çok önemli bir kısmı, işleyen bir sistemin çarkları olarak görev yapıyor. Elbette sistemin bütün çarkları çark olduğunun farkında değil; “içerik üreticiliğinden” para kazanmaya çalışan milyonlarca beğen işçisi, farkında olmadan sistemin işleyişine yardım ediyor ve milyonlarca kişiye ulaşarak kazandıkları asgari ücretlere şükrediyorlar. Siz de bu içerikleri tükettikçe, yeterince iyi olmadığınızı, geride kaldığınızı, hayatı kaçırdığınızı, “onlar” gibi olmanız gerektiğini düşünüp duruyorsunuz.
Evet; standart beden tavsiyeler olsun olmasın, kişisel gelişim sektörü sizi geliştirmekten çok sizin kendinizi kötü hissetmenizle ilgileniyor. Kitaplarda, videolarda, eğitimlerde anlatılan çarpıcı formüller ve muhteşem çözümler işe yaramayınca kendinizi bok gibi hissediyorsunuz. Ve böyle hissedince ya başka benzer içerikler tüketerek çırpınmaya devam ediyorsunuz, ya da bomboş eğlencelik içeriklerle (futbol, seks, magazin, yemek, komiklikler) kendinizi uyuşturuyorsunuz. İki ihtimalde de düzen kazanıyor, düzülen kaybediyor.
Halbuki bize dayatılan her şeyin bize uygun olmak zorunda olmadığını hatırlarsak, kötü hissetmek zorunda kalmayız.
Ara çözüm: Eleştirel pragmatizm!
Kişisel gelişim sektöründen uzak durmak pek mümkün olmadığı gibi, doğru çözüm de değil. Zira %100 Düşünce Gücü adlı dandik kitap dâhil olmak üzere sektörün tamamı, bütün o saçmalıklara rağmen faydalanılabilir bilgi ve pratikler sunmaya devam ediyor. Önemli olan, bu bilgi ve pratiklerin size uygun olanlarını alıp, gerisini siktir etmek. Bunun üzerine bir de sektörün sizi geliştirmek yerine kötü hissettirmek ve bu sayede ilginizi, umudunuzu ve paranızı sömürmek istediğini aklınızda tuttuğunuz sürece, kişisel gelişim sektörünün tuzaklarına düşmeden o sektörün sunduklarından faydalanabilirsiniz.
Özetle, tükettiğiniz içeriğe ve sektörün bütününe eleştirel yaklaşımı ihmal etmeyin. Ben buna “eleştirel pragmatizm” diyorum çünkü bir yandan düzeni eleştirmenin, diğer yandan düzenden fayda sağlamanın mümkün olduğuna inanıyorum.
Kişisel gelişim sektörünün kallavi cephanesini kullanarak size birkaç kurşungeçirmez teknik de önereyim mi? Önereyim:
- Mantra: “Benim gelişimim bana özeldir.” ve “Hayatı kontrol edemem, bu kötü bir şey değil.”
- Olumlama: “Tekâmül yolumda “guru”ların standart beden tavsiyelerine ihtiyacım yok.”
- Görselleştirme: Huzurlu bir gün geçirirken (örn. aydınlık salonunuzda kitap okuyup kahve içerken) dışarıda bir “guru”nun alev almış bir para tepeciğini söndürmeye çalışırken hüngür hüngür ağladığını hayal edin.
- Çapa atma: Bir kişisel gelişim zırvasına denk geldiğinizde, zırvanın bulunduğu yöne (kâğıda veya ekrana) doğru ufak bir fiske atıp sevdiğiniz bir küfrü fısıldayın.
(Daha da yazardım ama yeterince güldüm, biraz da ağzım bozuldu. Kendine gel Barış.)
Tabii hâlâ eksik bir şeyler var, değil mi?
Kesin çözüm: Amatör felsefe!
Kişisel gelişim sektörü bizden bir şeyi çalmaya devam ediyor: Düşünmüyoruz. Daha doğrusu düşünüyoruz ama sonucu düşünüyoruz. Sebebi, süreci ve özellikle işin özünü, nüvesini düşünmemizi istemiyorlar; direkt çözümün formülünü veriyorlar ve bunun yeterli olacağını kabul etmemizi istiyorlar.
Eksik olan şey de bu: Tefekkür, kişisel gelişimle felsefeyi ayıran çok kalın çizginin adı. Bu yüzden felsefe kitaplarını okuması zordur, kişisel gelişim kitaplarını anlaması kolaydır: Felsefe seni uzun uzun, derin derin düşünmeye yönlendirirken kişisel gelişim o adımları senin yerine atıp sana çözüm önerisini sunmaya çalışır. Felsefe sana yemeğin tarifini anlatırken, kişisel gelişim o yemeği yapar, çiğner, sindirir ve onu verir.
Ülkemizde büyük felsefe kitaplarının çevirileri de büyük olduğu için anlaşılması kolay olmuyor ama daha hafif ve yine tefekküre yönelten eserler var. Ben stoacı felsefeyi daha çok sevdiğim için bana soranlara Stoacının Günlüğü kitabıyla başlamalarını tavsiye ediyorum ama illa antik çağlardan bir kitap okumak isteyenlere de Seneca’nın Ahlak Mektupları’nı öneriyorum. Stoacı felsefenin de felsefenin tek doğru yolu olduğunu iddia edemem; felsefe akımlarını araştırmak, soruşturmak size kalmış. Yapay zekâ bu konuda size eğitmenlik, koçluk yapamaz ama aşağıdaki komut, sizin için iyi bir başlangıç noktası olabilir:
Felsefe dünyasına girmek istiyorum. Bana her seferinde birer tane olmak üzere 10 soru sor, ben her birini yanıtladıktan sonra cevaplarıma göre bana uygun felsefe akımlarını ve filozofları anlat.
Vereceğiniz yanıtlarla yolun en başını bile kişiselleştirecek, size özel bir yola çıkacaksınız, hazır olun. Soruları ve cevaplarınızı yorumlara yazarak bizi de bilgilendirmeyi unutmayın. Sevgiler.
