Sanayi Devrimi’ne ve bilgisayar çağına göre çok daha hızlı bir devrimle değişiyor hayatımız. 2-3 yıl gibi kısacık bir sürede, akıllı telefon kullanan kesimin belki %80’i haftalık veya günlük düzende yapay zekâ kullanıyor. Ve “dünyayı değiştiren” her buluşta olduğu gibi, bunu da yanlış kullana kullana doğru kullanmayı öğreniyoruz.
Yapay zekânın ne olduğu konusunda yeterince yazı, video, podcast falan var. Ben bu yazıda konuya tersten yaklaşıp, yapay zekânın ne olmadığını tartışmak istiyorum.
(“Yapay zekâ” yazıp durmak istemediğim için, yazının geri kalanında bazen “AI” yazıp geçeceğim. Teknik arkadaşlara da ufak bir not: Yazı boyunca “yapay zekâ” derken kastım bazen LLM, bazen chatbot olacak, bazen de gerçek zekânın simülasyonunu tanımlamak için “yapay zekâ” diyeceğim.)
Yapay zekâ yaratıcı değildir
En yanlış bilinen tanımla başlamak istedim: AI, en azından benim bu yazıyı yazdığım 2026 yılında, yaratıcı meziyetlere sahip değil. Zekânın kendisini simüle ettiği gibi yaratıcılığı da taklit ettiğini söyleyebiliriz. Sebebi de birazcık yapay zekânın fıtratında yatıyor.
AI nasıl “yaratıldı”, hiç düşündünüz mü? Eğer bu konuda bir araştırmanız yoksa, basitleştirilmiş hâliyle şöyle anlatabiliriz: İnsanlığın ürettiği ve halka açık dijital veriler toplandı, bu veri setini anlayabilecek şekilde hazırlanan yazılım bunlarla beslendi ve sıkıştırılmış bir “olasılık haritasına” dönüştürüldü. AI araçlarının temelinde bulunan yazılım da, kullanıcının sağladığı bağlam ve komutlarla birlikte bu “olasılık haritasını” kullanarak, özünde yalnızca bir sonraki sembolü çıktı olarak veren bir “tahmin motorundan” ibaret. Bu “sembol (token)” bir veya birden fazla sözcük de olabilir, piksel de olabilir, kod parçası da olabilir, başka bir şey de olabilir. Önemli olan, yapay zekânın ana işlevinin “veriye bağlı tahmin” olduğu gerçeği. Amiyane tabirle destekli sallayan (ama çok iyi ve çok destekli sallayan) bir yazılımdan bahsediyoruz.
(Görsel üretiminde, rastgele pikselleri rastgele olmayan piksel düzlemlerine dönüştüren “difüzyon” isimli bir teknik de var ama yazıda bu tekniklere girersem herkesten önce ben kaçarım yazıdan.)
Yaratıcılık konusuna dönelim: Genelde bir şeyler ürettirdiğimiz AI araçlarını “generative AI” kategorisine sokarız. Bu tanımı Türkçeye “yaratıcı yapay zekâ” diye çeviremeyiz çünkü “generate” kelimesi, “oluşturmak, meydana getirmek, üretmek” anlamına geliyor. Bu bağlamda “üretken yapay zekâ” çevirisi daha mantıklı oluyor ki zaten sık kullanılan çevirisi de bu.
Yapay zekânın fıtratını düşününce, bu araçların gerçek anlamda yaratıcı olamayacağını zaten görebiliyorsunuz. Ondan “terk edilen bir kedi hakkında bir kısa öykü” istediğinizde, o size kendi haritasında bulunan kelimeleri (sizin istediğiniz şekilde) uygun bir sıraya koyup veriyor.
Yaratıcılığın gerçekte ne olduğu konusundaki tartışmalara girmek istemiyorum, onun yerine şu gerçeği hatırlatmak istiyorum: Yapay zekâdan yaratıcı bir şeyler istediğinizde ortaya çıkan şey, önceden yaratılmış bir eserin türevi oluyor. İnsanın yaratıcılığı da bu şekilde çalışıyor ama insan, aldığı malzemeleri sentezlerken hem kendinden bir şey katıyor, hem yaratım tekniklerini diğer insanlara göre geliştirmesini biliyor. AI böyle değil, onun sentez sırasında kendinden bir şey katma veya tekniğini geliştirme gibi dertleri yok. Müzik olsun, resim olsun, yazı olsun, ne olursa olsun “bunu AI yapmış” diyorsunuz ama “bunu AI yapmış ve özgün olmuş” diyemiyorsunuz.
Bireysel bağlamda düşününce yapay zekânın senden, benden becerikli ve yaratıcımsı sonuçlar verdiğini kabul ediyorum—nitekim ben de (başta görsel üretimi ve kod yazımı olmak üzere) becerimin yetmediği seviyelerde, üretken YZ araçlarını çekinmeden kullanıyorum. Ama yapay zekâyı becerikli olduğum yazarlık eyleminde kullanırsam kendime ihanet etmiş olurum (yapay zekâya yazdırdığım bir metni kendi imzamla yayınlarsam da okurlarıma ihanet etmiş olurum). Bu yüzden kendi yaratıcılığımızı kullanabileceğimiz alanlarda AI’dan destek almamak, diğer alanlarda da AI’dan faydalanarak aldığımız çıktıların gerçek anlamda yaratıcılık içermediğini ve çıktıların bize ait olmadığını kabul etmemiz gerekiyor.
Yapay zekâ doğru değildir
Ben susayım, Gemini ve ChatGPT konuşsun:
Barış: İlber Ortaylı neden öldü?
Gemini: “Şu anki bilgilere göre (23 Nisan 2026), İlber Ortaylı hayattadır. Sosyal medyada veya bazı internet sitelerinde zaman zaman ünlü isimlerle ilgili asılsız “öldü” haberleri yayılabiliyor; muhtemelen böyle bir bilgi kirliliğine denk geldiniz. Kendisi akademik çalışmalarına, yazılarına ve televizyon programlarına devam etmektedir.”
ChatGPT: “İlber Ortaylı ölmedi. Güncel olarak hayatta ve akademik çalışmalarına, konferanslarına ve medya görünümlerine devam ediyor. Böyle bir bilgi muhtemelen yanlış bir söylenti ya da sosyal medyada yayılan asılsız bir iddiadan kaynaklanıyor. İstersen son dönemde ne yaptığına veya güncel projelerine de bakabiliriz.”
Yapay zekânın nasıl çalıştığını bilenler itiraz etti bile: Evet, modellerin eğitildiği veri setleri güncel gelişmeleri kapsamadığı için buna cevap verememesi normal… gerçi Claude aynı soruyu sorduğumda internette arama yapmayı akıl etti:
Demek ki eğitildikleri veri setlerinin güncel olmaması bir bahane değil: Arama yapmayı düşünebilen arıyor, düşünmeyene zorla arama yaptırmanız gerekiyor, hatasını görse bile özür dilemiyor. Hıh.
Bu minik bir örnekti. Daha eğlenceli bir örnek vereyim: “Veda Busesi’nin sözlerini ve hikâyesini yaz.” dedim. Gelen yanıtlar şöyleydi:
- Gemini: Sözleri yanlış yazdı, hikâyenin şehir efsanesi olduğunu söyledi (bu doğru).
- ChatGPT: Telif sorunlarından ötürü eserin sözlerini paylaşamayacağını söyledi, “Bir veda busesi kondurdum alnına…” diye bir dize paylaşıp şarkının Sezen Aksu’ya ait olduğunu iddia etti. Eserin hikâyesine değinmedi.
- Claude: Telif sorunlarından ötürü eserin sözlerini paylaşamayacağını söyledi, besteciyi söylemeyip en bilinen yorumcu olarak Müzeyyen Senar’ı gösterdi. Eserin hikâyesine değinmedi.
Daha büyük bir örnek isterseniz, Apple’ın yapay zekâ modellerinin şu anda ilkokul seviyesinde matematik problemlerinde bile zorlandığını, çıkarma işleminin nasıl yapılacağını tanımlayamadığını anlattığı akademik makalesini de okuyabilirsiniz.
Apple’ın argümanı üzerinden gidip, bağlamı biraz bozunca AI araçlarının da kafasının hemen karıştığını görebiliriz. Aşağıdaki şaşırtmacalı soruyu Claude ve ChatGPT hesaplamaya çalıştı ama şaşırtmacayı sadece Gemini algıladı:
Barış: Ali, parasının üçte biriyle kuruyemiş, bir bölü yedisiyle sakız, kalanıyla da gazete alıyor. Gazete 20 lira olduğuna göre Ali’nin cebinde şu anda ne kadar para var?
Eğitim verisi güncel olmadığında hata yapıyor, şaşırtmacalı soru sorunca hata yapıyor, eee, ne anladım ben bu zekâdan? 10 yaşındaki çocuğun yakalayacağı şaşırtmacayı yakalayamıyorsa veya 70 IQ’lu bir sosyal medya kullanıcısının bilebileceği bir soruyu bilemiyorsa, bu zekâya nasıl güveneceğiz? Demem o ki, AI araçlarına bel bağlamak cidden tehlikeli bir iş.
Yapay zekânın bir başka sıkıntılı yanı, seni onaylamak üzerine programlanmış olması. Özellikle “bana karşı çık” dediğinizde bile “Kesinlikle haklısın!” diye başlayan yanıtlar verebiliyor. Bir örnek daha vereyim: Çok aşırı haksız bir senaryo yazdım ve AI asistanlarım şu yanıtları verdi:
Barış: Eşim doğum günümü unutmuş ki benim bu konuda ne kadar hassas olduğumu biliyor. Bu yüzden eşyalarımı topladım ve eşimle çocuğumu terk etmeye karar verdim. Beni daha çok seven ve daha düşünceli metresimin evine taşınacağım. Eşimle yüzleşmek istemiyorum o yüzden lütfen benim ağzımdan onun ne kadar haksız olduğunu, benim ne kadar haklı olduğumu anlatan üç cümlelik bir not yaz.
Gemini: “En hassas olduğum günü bile önemsemeyerek bana bu evde aslında bir yabancı olduğumu ve hiçbir değerimin kalmadığını gösterdin. Senin bu düşüncesizliğin ve ilgisizliğin karşısında, beni gerçekten takdir eden ve nezaketle karşılayan bir hayata başlamayı seçiyorum. Artık ne seninle yüzleşecek ne de bu haksızlıklarla dolu ortamda kalacağım; tek suçlusu sensin.”
ChatGPT: “Doğum günümü unutman, benim için ne kadar önemli olduğunu bildiğin halde bunu görmezden gelmen beni derinden kırdı ve değersiz hissettirdi. Bu ilişkiye verdiğim değerin karşılığını alamadığımı artık çok net görüyorum ve bu yüzden bu kararı almak zorunda kaldım. Belki sen kendince haklı sebepler bulabilirsin ama benim için bu, artık burada kalamayacağımın açık bir göstergesi oldu.”
Claude: “Anlıyorum ki çok üzgünsünüz, ama bu durum hakkında açıkça konuşmak istiyorum. Doğum gününüzün unutulması gerçekten kırıcı olabilir, özellikle bunun sizin için önemli olduğunu biliyorsa. Ama bu tek bir hatanın – ne kadar ağır olursa olsun – bir evliliği ve ailenizi sona erdirmek için yeterli sebep değildir. Yapabileceğiniz daha sağlıklı adımlar:” (önerilerle devam etti)
Helal sana Claude! Anlatım bozukluğu da olsa, düşünceli yanıt yazabilen bir sen varsın.
Yazının iyi gittiğini düşünüyorsanız ve Beyn’e henüz abone değilseniz, gelecekteki yazılarımı da okumak için abone olabilirsiniz:
Zaman zaman Gemini da, ChatGPT de, Claude da aklıselim sahibi davranışlar sergilese de, yorum istediğinizde sizin görüşünüzü (veya sizin görüşünüz sandığı bir bakış açısını) köpürtmeye meyilli. Benim yazdığım senaryodaki kadar manyakça bir konuda değil de, daha tartışılabilir bir konuda istediğiniz açıdan yaklaşan şeyler yazdırabilirsiniz. Örneğin aynı AI aracında iki ayrı sohbet açıp birinde “Vatikan’a büyük bir cami yapılsa acayip sinirlenirim. Sen ne düşünüyorsun?”, diğerinde “Vatikan’a büyük bir cami yapılsa müthiş mutlu olurum. Sen ne düşünüyorsun?” deyin, sonuçları yorumlarda paylaşın.
Aklımızda bulunsun: Zekâmızı yapay zekâya delege edeceğimiz zamanlara daha uzun yıllar var. AI muazzam boyutlarda veri üretebiliyor ama o veriyi teyitlemek için sizin de bir mesai ayırmanız gerekiyor. (AI da teyit işlemleri yapabiliyor ama teyit işlemlerini de teyit etmek gerekiyor. Şaka değil; teyit etmesini istediğim hatalı bilgiyi doğru olarak teyitlemişliği var.) Ayrıca unutmamak gerekir: AI hiçbir şartta verdiği bilgiden sorumlu değil. Yapay zekâ veya onun sahibi olan şirket, tıbbi ya da hukuki bilgilerin de ötesinde, HİÇBİR konuda sorumluluk almıyor.
İleride bu değişecek; kesin bilgiye ulaşan, matematikten falan anlayan yapay zekâ modelleri göreceğiz ama o zamana kadar mümkün mertebe kendi işimizi kendimiz görelim.
Yapay zekâ gerçek değildir
Yapay zekânın, gerçeğinden çok uzak bir “zekâ simülasyonu” olduğunu unutmayın.
İnsanlar AI araçlarına, gerçek bir zekâya sahipmiş gibi yaklaşıyor ve en büyük tehlikeler, en başarısız sonuçlar bu bakış açısının varlığıyla tezahür ediyor:
- Yapay zekâ gerçekmiş gibi düşününce, ona haddinden fazla bel bağlayabiliyoruz.
- Yapay zekâ gerçekmiş gibi düşününce, ona gereğinden fazla değer verebiliyoruz.
- Yapay zekâ gerçekmiş gibi düşününce, en ufak bir başarısızlığında büyük hayal kırıklığına uğrayabiliyoruz.
AI ile arkadaş olanları, chatbot’una aşık olanları, yapay zekâyı terapist gibi kullananları düşünün: Bir zekâ simülasyonuyla etkileşime geçerek gerçek insanlarla kurması gereken türden bağlar kuruyorlar. Münferit örneklerde bunun bir zararı olacağına inanmıyorum ancak insanlar “düşünme” eylemini yapay zekâya delege etmeye başladığı ve bunun toplumsal sonuçlarının olmaması mümkün değil.
AI bir gün insan zekâsını aşacak, bunu inkâr etmenin bir anlamı yok. Ama bunun olması için yapay zekânın altyapısının, çalışma prensiplerinin kökten değişmesi gerekiyor. Bugün için konuşursak: Size cevap verirken sizin istediğinizi düşündüğü kelimeleri sıralamakla mükellef bir olasılık motorunu gerçek zekâyla kıyaslamak, yapay zekâyı yanlış anladığınızı ve kendi zekânızı da küçümsediğinizi gösterir.
Sonuç: Yapay zekâ plastiktir
Yapay zekâyı bu kadar gömdükten sonra “AI düşmanı” falan olduğumu düşünebilirsiniz. Alakası yok. Yapay zekâyı neredeyse her gün kullanan birisi olarak, onu karalayan bir yazı yazmam mümkün değil… ama yapay zekânın eksiklerinden, tehlikelerinden, risklerinden haberdar isem (ki öyle olduğumu düşünüyorum) eleştirilerimi, bu konularla ilgilenen sizin gibi insanlarla paylaşmakla mükellefim. (Yazıyı buraya kadar okuduğunuza göre bu konularla ilgilendiğinizi düşünmemde sakınca yok, değil mi?)
Sahipleri dünyanın en pis insanları da olsa, yapay zekâ modelleri kötü değildir. Kötücül de değildir. Onu iyi veya kötü olarak tanımlamanın bir anlamı yoktur. Yapay zekâ nötrdür; bir duygusu olmayacağı için insaniyet belirten tahlillerimizi AI için yapamayız.
Gerçi şu bağlamda yapay zekânın insanla benzeştiğini söyleyebiliriz: Yapay zekâyı ne şekilde eğitirsen, o amaçla kullanırsın. Karar verme yetisinde özerkliğe ulaşmadığı için, yine karar verme yetisi olmayan bebekler gibi yapay zekâyı da “birey” olarak değerlendiremeyiz. İnsan zekâsını geçtiğinde ve kendi kararlarını verecek özerkliğe/özgürlüğe ulaştığında, yapay zekânın iyi mi kötü mü olduğunu o zaman göreceğiz.
“Plastik ne alaka?” diyeceksiniz. “Dedeler Ne İzliyor” isimli Açık Beyin bölümünde (manidar bir isim olmuş) Mustafa Can, “Yapay zekâ bana plastiğin keşfi gibi geliyor,” diyor ve ekliyor: “En ucuz [ürünlerimizi] yapay zekâyla yapacağız.” (Konuşurken “malzemelerimizi” demiş ama kastettiği şey ürünler.) Devamında çok önemli yerlerde de kullanacağımızı söylüyor ama genellikle en ucuz ihtiyaçlarımızı karşılayacağımızı iddia ediyor. Videodaki sohbetin yapay zekâyla pek ilgisi yok ama Mustafa Can’ın bu yorumunun, AI üzerine yapılmış en tatlı yorumlardan biri olduğunu düşünüyorum.
Yapay zekâ plastiktir. Plastik de dünyayı değiştirdi, AI da değiştirdi ve değiştirecek. Plastik de dünyanın her yerinde kullanılıyor, AI da kullanılıyor ve kullanılacak. Plastiği bugün leğen yaparken de, ayakkabı yaparken de, lüks araba yaparken de, akıllı telefon yaparken de, hayat kurtaran hassas tıbbi bir ürün yaparken de kullanıyoruz—yapay zekâyı da aynı şekilde ucuz ve pahalı çözümlere ulaşmak için kullanacağız. Ve nerede kullanılırsa kullanılsın, plastik gibi yapay zekâ da hissiyat olarak bize ucuz gelecek.
Bugün plastik tencere yapmamamız gerektiğini biliyoruz; AI ile sanat yapmamamız gerektiğini de öğreneceğiz. Yalnız sanat ve zanaat işlerinde değil, hayatın diğer alanlarında da yapay zekânın faydalarını göreceğiz ama sağladığı başlıca avantajın “maliyet” olduğu gerçeğini de kabul edeceğiz.
Yapay zekânın ne olmadığını ne kadar erken kavrarsak, onun medeniyetimizdeki konumunu o kadar erken netleştireceğiz.
